Santo André de Gundriz

Val de Lóuzara · Concello de Samos

Así como na madeira e na lousa, a resiliencia está na nosa natureza.

Con valores comúns profundamente enraizados na montaña lucense, a parroquia de Santo André de Gundriz superou o paso dos séculos sen perder a ligazón coa súa esencia: dende a antiga vila xermánica de Gundericus e o Castro de Moura ata a mestría siderúrxica do Priorato de Samos en 1546.

Tal como os soutos centenarios se ramifican polas ladeiras do Oribio, Gundriz espállase en cinco lugares históricos —Gundriz, Santa Mariña, Carqueixeda, Portela e A Ferrería—, custodiando en cada teito de lousa o berce e a memoria da nosa familia.

Explorar Historia

Altitude Aldea

952 m

Catalogado Conxunto Singular de Galicia

Herrería Monástica

Ano 1546

Mestre ferrón Martín de Urchiaga

Apeación de 1836

16 Ferrados

Desamortización de Mendizábal

Poboación Censo

41 hab.

Repartidos nos 5 Lugares (IGE 2022)

Narrativa Histórica Documentada

O Latido de Gundriz a través do Tempo

Percorre paso a paso os fitos fundamentais rescatados dos arquivos monásticos de Samos e da apeación parroquial.

Séculos V - X Fito 1 de 5

Orixe Suevo-Gótica & O Castro de Moura

O nome de Gundriz provén do xenitivo gótico Gunderici ("a vila de Gunderico"). Nas súas inmediacións álzase o Castro de Moura (948 m) e os vestixios megalíticos da Mámoa da Escrita e Poza Grande.

Fonte Paleográfica e Etnográfica

"Antropónimo xermánico Gundericus. Transición do espazo castrexo fortificado cara ao fondo e ladeiras do Val de Lóuzara."

Fitos históricos:

«Lóuzara xabreira e verde, onde a auga canta no ferro e a lousa garda o silencio dos séculos...»

Uxío Novoneyra & Fiz Vergara Vilariño

Séculos V – X Raíz Castrexa e Medieval

Gundericus e o Espello do Castro de Moura

O poboamento afunde as súas raíces na cultura castrexa e megalítica. A pouca distancia da aldea eríxese o Castro de Moura (948 m), en simetría perfecta co enclave principal de Gundriz (952 m). A toponimia evidencia a pegada do guerreiro ou terratenente xermánico Gundericus.

Mámoa da Escrita (Megalitismo)

Túmulo de Poza Grande

Ano 1546 Orixe Monástica

A Compra do Mosteiro de Samos e o Mestre Martín de Urchiaga

O Real Mosteiro de San Xulián de Samos adquire seis fraguas para consolidar o complexo siderúrxico no río Lóuzara. O mestre ferrón Martín de Urchiaga asume a dirección técnica, erixíndose o histórico Priorato Anexo da Herrería de Gundriz, que abastecería de apeiros e ferramentas a media provincia.

Transformación hidráulica: mazos de ferro impulsados pola forza brava do río Lóuzara.

Séculos XVII – XVIII Pugna polos Bosques

A Batalla polo Carbón Vexetal coa Herrería de Lusío

A incesante actividade das fraguas require inxentes cantidades de carbón vexetal. Desátanse disputas xurídicas e veciñais polos soutos de castiñeiros e carballeiras nas ladeiras do Oribio entre a Herrería de Gundriz e a veciña Herrería de Lusío, regulando as cortas comunais e o uso sostible do monte.

Nacemento dos soutos centenarios protexidos de Carqueixeda e Santa Mariña.

1835 – 1840 A Desamortización

O Inventario Xudicial de 1836: A Chave do Patrimonio

Trala Desamortización de Mendizábal, en 1836 realízase a minuciosa apeación dos bens do Priorato: a Casa Principal con cuarto e cocina, a Bodega del Yerro (con cerradura de ferro e chave), a Casa do Forno, o Pajar, a Bodega do Viño, o Mazo e Carbonera de lousa, e o Muíño Arrieiro de pedra.

Século XX – Actualidade Memoria Familiar e Conxunto Singular

Do Muíño de Centeo á Protección de Conxunto Singular

As instalacións reconvértense en muíño fariñeiro comunal de centeo ata datas recentes. Nos anos 80, a memoria da veciñanza recolle o paso do médico titular Miguel Anxo Fernández Lores (1982) atendendo a cabalo polas congostras nevadas. Hoxe, Gundriz está catalogado como Conxunto Singular por Turismo de Galicia, custodiando a nosa herdanza familiar.

Patrimonio Etnográfico Arquitectura de Lousa Val de Lóuzara

Xeografía Sagrada e Relevo

Os 5 Lugares de Santo André de Gundriz

Navega polo relevo do Val de Lóuzara e preme en calquera dos seus núcleos históricos.

Centrar en:

Estratigrafía dos 5 Lugares

Gundriz (Igrexa Santo André) 952 m
Santa Mariña (Oribio medio) 1.040 m
Carqueixeda (Santa Bárbara) 1.080 m
Portela (San Lourenzo) 1.200 m
A Ferrería (Siderurxia 1546) 740 m

Panel de Análise Etnográfico

Métricas e Memoria Documental

Datos rigorosos obtidos dos censos contemporáneos do IGE e da apeación notarial de 1836.

Poboación por Lugar e Xénero (2022)

Desglose dos 41 habitantes censados nos 5 lugares

IGE 2022

Total Parroquia: 41 hab. Santa Mariña é o maior núcleo (18 hab.)

Perfil Topográfico e Altitudes (m s.n.m.)

Dende o fondo do río Lóuzara ata a cume habitada

Desnivel: 460 m

Portela a 1.200 m (Teito habitado) Gundriz (952 m) vs Castro Moura (948 m)

Evolución Demográfica (2006 – 2022)

A perda do 49.4% da veciñanza nunha década e media

-49.4%

2006: 81 habitantes 2022: 41 habitantes

Repartición dos 16 Ferrados (Inventario 1836)

Estrutura agraria dos terreos do Priorato e lindes veciñais

Desamortización

Lindes: Marques, Lago, Blanco e Pol

Crónica Contemporánea · 1982

A Memoria Sanitaria de Lóuzara

En 1982, o médico titular Miguel Anxo Fernández Lores prestaba atención aos 5 lugares de Gundriz, percorrendo as pistas de montaña a cabalo e en condicións climáticas extremas. Un exemplo vivo da dureza e resiliencia da serra.

Memoria Viva da Aldea

Colección Familiar e Arquivo

Espazo comunitario para preservar e compartir as imaxes das nosas xeracións en Gundriz.

Gundriz · 952 m

Panorámica da Aldea e Teitos de Lousa

Enclave singular do Val de Lóuzara

Fondo Comunitario

Río Lóuzara

Auga que Moveu os Mazos Históricos

Ribeiras de ameneiros, castiñeiros e troitas

Natureza Viva

Complexo Siderúrxico

Muíño e Mazo da Ferrería (1546)

Testemuña do ferro monástico de Samos

Patrimonio 1836

Parroquia

Igrexa Parroquial de Santo André

Espadana tradicional e campás centenarias

Santo André

Memoria Familiar

Día de Malla de Centeo e Comunidade

Xuntanza das casas de Gundriz e Carqueixeda

Arquivo da Casa

Caderno Etnográfico

Casas e Toponimia

Etimoloxía Suevo-Xermánica: Gundriz provén da xenitiva medieval [Villa] Gunderici, en referencia a Gundericus ("o poderoso no combate"). Do mesmo xeito, Carqueixeda alude ao abundante monte de carqueixa (Genista tridentata) e Portela ao paso xeográfico ou collado a 1.200 metros.

Casa Asún

Gundriz

Unha das casas señeiras da aldea. Tradicionalmente vencellada ao núcleo veciñal e centro de encontro nas xornadas de malla e sega comunal.

Casa da Ferrería

A Ferrería

Asentada xunto á canle hidráulica do Lóuzara. Onde vivían os mestres ferróns e se custodiaban os foles, as mazas e a báscula de mineral.

Casa Altamira

Santa Mariña

Situada nunha posición estratéxica na ladeira alta con vistas abertas cara a todo o canón do río. Notoria pola súa cachotaría de lousa de gran formato.

Casa Asturiano

Carqueixeda

Evidencia os camiños de arriería e migración temporal que cruzaban a serra dende os Ancares e o occidente asturiano cara ao Val de Lóuzara.

Tradición Oral e Relixiosa

Festas e Romarías

1º Domingo de Outubro Gundriz

Nosa Señora do Rosario

Festa patronal maior da parroquia de Santo André. Xuntanza de todas as familias descendentes, misa con procesión polo camiño da igrexa e xantar comunitario.

1º Domingo de Maio Carqueixeda

Romaría de Santa Bárbara

Celebrada na ermida de Santa Bárbara en Carqueixeda. Protectora contra os raios e tormentas que descargan con forza no alto da serra.

18 de Xullo Santa Mariña

Festa de Santa Mariña

Festa de verán celebrada no pobo máis habitado da parroquia (18 veciños en 2022). Punto de encontro campestre no medio da colleita da herba.

10 de Agosto Portela

San Lourenzo na Cume

Na pequena ermida de San Lourenzo, a 1.200 metros de altitude. Vista incomparable sobre o horizonte do Val de Lóuzara e as serras do Courel e Oribio.

Desamortización de Mendizábal

Inventario de 1836

Transcrición Notarial dos Edificios:

«...Casa principal compuesta de cuarto y cocina; bodega del yerro con su correspondiente cerradura de fierro y llave; casa del horno; pajar contiguo; bodega del vino; mazo y carbonera de losa cubiertos; y molino harinero de piedra de una rueda con su correspondiente presa...»

Desglose dos 16 Ferrados de Finca Rústica:

7.5 ferrados: Heredade de pan levar, sementada tradicionalmente de centeo e trigo de montaña.
4.0 ferrados: Prado Principal de regadío xunto ao curso fluvial do Lóuzara.
3.0 ferrados: Segundo Prado comunal de sega para pasto invernal do gando.
1.5 ferrados: Horta de hortalizas, verzas e árbores froiteiras para sustento do Prior e criados.

Lindes Históricos e Veciños Apeados:

Os límites rexistrados na acta notarial lindan directamente coas herdades históricas dos seguintes apelidos fundadores:

Norte: Herdeiros de Marques Sur: Casa de Lago Leste: Propiedade de Blanco Oeste: Agro de Pol

SANTO ANDRÉ
DE GUNDRIZ

Así como na madeira e na lousa, a resiliencia está na nosa natureza.